آموزش حرفه‌ای هرس‌کردن درختان؛ اصول، روش‌ها و ابزارهای مورد نیاز

هرس درخت به برش چند شاخه بلند، خشک یا مزاحم با قیچی خلاصه نمی‌شود. هر برش روی تنه و شاخه روی درخت، روی مسیر رشد بعدی آن اثر می‌گذارد. هرس‌کردن درخت کاری تخصصی است و اگر درست انجام شود، به بهتر شدن فرم تاج و ورود نور کمک می‌کند. اگر هم اشتباه انجام شود، درخت درگیر پوسیدگی یا رشدهای نامتعادل می‌شود. در این مقاله، آموزش حرفه‌ای هرس درخت، اصول، روش‌ها و ابزارهای باغبانی مورد نیاز برای این کار را بررسی می‌کنیم.

هرس کردن درخت چیست و چرا اهمیت دارد؟

هرس‌کردن یعنی حذف انتخابی ساقه، شاخه یا بخش مشخصی از تاج درخت. موقع هرس حرفه‌ای درخت، قبل از هر کاری باید بدانیم چرا این شاخه باید بریده شود و بعد از برش، چه تاثیری روی رشد درخت دارد.

تاج، تنه و ریشه‌های درخت باید متعادل باشند. اگر با روشی غیر حرفه‌ای، بخش بزرگی از تاج حذف شود، در درخت برای جبران سطح برگ ازدست‌رفته، شاخه‌های عمودی بیشتری می‌روید. برعکس، هرس حرفه‌ای می‌تواند ساختار درخت را به‌تدریج بهتر کرده و از برش‌های بزرگ درخت در آینده جلوگیری کند.

هرس اصولی درخت با اهداف زیر انجام می‌شود:

• برش و حذف شاخه‌های شکسته، خشک، ضعیف و بیمار
• جلوگیری از سقوط شاخه‌های خطرناک
• خلوت‌کردن تاج برای عبور بهتر نور و هوا
• فرم‌دهی بهتر درختان
• ایجاد ارتفاع آزاد زیر تاج درخت با هدف عبور راحت‌تر افراد یا وسایل نقلیه
• کنترل بهتر شاخه‌های بارده در درختان میوه
• دسترسی بهتر در عملیات برداشت محصول، سم‌پاشی و فعالیت‌های باغبانی

بیشتر بخوانید: آبیاری درختان در تابستان؛ بهترین زمان و ابزار لازم

فرق ما و درخت این است که زخم پوست درخت مثل پوست ما ترمیم نمی‌‌شود. بافت جدید به‌مرور اطراف محل زخم یا برش اشتباه را می‌پوشاند و آسیب در بافت چوب باقی می‌ماند. به همین دلیل، اگر برش کوچک‌تر، دقیق‌تر و در محل مناسب ایجاد شود، شرایط برای بهبود محل زخم بهتر می‌شود.

بهترین زمان برای هرس درختان چه موقع است؟

زمان هرس برای همه گونه‌های درختان یکسان نیست. این زمان به گونه گیاهی و سن درخت، شرایط اقلیمی، زمان گل‌دهی و میوه‌دهی و هدف از هرس‌کردن وابسته است.

در بسیاری از درختان پهن‌برگ یا خزان‌‌کننده، هرس حرفه‌ای در دوره خواب و پیش از شروع رشد بهاره بهتر جواب می‌دهد. در این زمان می‌توان شاخه‌های خشک، بیمار یا شکسته را از ساختار درخت حذف کرد.

البته همیشه استثناهایی وجود دارند. برای مثال، درخت گردو معمولاً در تابستان تا اوایل پاییز و درختان آلو و گیلاس باید در بهار یا تابستان و هوای خشک هرس شوند.

همچنین، پیشنهاد می‌کنیم مقاله درختکاری لذت‌بخش با ابزارهای حرفه‌ای باغبانی را مطالعه کنید.

انواع روش‌های هرس درختان

روش هرس درختان برطبق هدف مشخصی انجام می‌شود. برای مدیریت حرفه‌ای هرس درختان، از بعضی روش‌ها بیشتر استفاده می‌شود که در ادامه با آن‌ها آشنا می‌شوید.

هرس پاک‌سازی (Crown Cleaning)

در هرس پاک‌سازی، نمی‌خواهیم شکل یا سایز درخت تغییرات اساسی داشته باشد. پس فقط شاخه‌هایی را حذف می‌‌کنیم که مشکل دارند. شاخه‌های خشک و مرده، شکسته، بیمار یا ضعیف و کم‌جان حذف می‌شوند. این روش در درختان بالغ، اولین اقدام منطقی برای حفظ سلامتی درخت است.

هرس تنک‌کردن تاج (Crown Thinning)

هدف از این روش، کاهش انتخابی تراکم شاخه‌ها برای افزایش ورود نور و جریان هوا در تاج درخت است. یعنی نمی‌خواهیم مرکز تاج را کاملاً خالی کنیم. شاخه‌ها باید به ‌‌روشی متعادل در تمام بخش‌های تاج انتخاب و حذف شوند.

از اشتباهات متداول هنگام کاربرد این روش، حذف تمام شاخه‌های فرعی نزدیک تنه و باقی‌گذاشتن توده‌ای از برگ و شاخه در انتهای اندام‌های اصلی است. در نتیجه، تعادل وزن شاخه‌ها به هم می‌خورد و ساختار درخت ضعیف می‌شود.

هرس بالابری تاج (Crown Raising)

در این روش، برای عبور عابر و خودرو، بازشدن دید یا ایجاد فاصله از ساختمان و تجهیزات، چند شاخه‌ پایینی حذف می‌شوند تا ارتفاع آزاد زیر تاج افزایش یابد.

در درختان جوان، این روش هرس به آرامی انجام می‌شود؛ زیرا حذف تعداد زیاد شاخه‌های پایین تنه در مراحل اولیه می‌تواند روی رشد قطر تنه و تعادل درخت اثر منفی داشته باشد.

هرس باردهی درختان میوه (Fruit Tree Pruning)

هرس درختان میوه باید علاوه بر توجه به شکل تاج، بر اساس گونه درختی و سن شاخه‌های بارده انجام شود. برای مثال، در درختان سیب و انگور که نوع باردهی اهمیت دارد، حذف نادرست شاخه‌ها می‌تواند جوانه‌های میوه را نابود کند.

هدف از انجام هرس باردهی، ایجاد تعادل میان نور و ایجاد فضای کافی برای میوه و حفظ برگ و شاخه کافی برای رشد و سلامت درخت است.

هرس کاهش تاج  (Crown Reduction)

گاهی برای دور نگه داشتن تاج از سازه‌ها یا سازگاری درخت با فضای محدود، کاهش ارتفاع یا عرض درخت باید انجام شود. در این روش، سرزنی افقی درخت کار درستی نیست.

همچنین، شاخه جانبی جایگزین بهتر است حداقل حدود یک‌سوم قطر شاخه حذف‌شده باشد تا ساختار طبیعی درخت حفظ شود.

هرس فرم‌دهی و ساختاری  (Structural & Formative Pruning)

بهترین زمان هرس اصلاح ساختار درخت، زمان جوانی یا زمانی است که نهال است. در این روش، شاخه‌های رقیب کنترل و شاخه‌های متقاطع یا رو به داخل اصلاح می‌شوند تا اسکلت و ساختار درخت، به‌صورت قوی و متعادل شکل بگیرد.

آموزش هرس‌کردن درختان به صورت مرحله به مرحله

اگر برای اولین بار می‌خواهید هرس درخت را انجام دهید، اول درخت را بررسی کنید. اشتباه بعضی از افراد این است که فقط روی شاخه تمرکز می‌کنند و فرم کلی تاج را در نظر نمی‌گیرند.

مرحله اول: هدف از هرس درخت چیست؟

اول مشخص کنید که مشکل اصلی درخت شاخه خشک یا بیمار است یا تاج بیش از حد متراکم شده؟ شاید هم شاخه‌ای خطر سقوط دارد، ارتفاع آزاد زیر تاج کم است، هدفتان فرم‌دهی درخت جوان است یا درخت میوه برای مدیریت باردهی هرس می‌شود؟

مرحله دوم: گونه درختی و فرآیند رشد آن را بررسی کنید

بررسی کنید که درخت، خزان‌کننده یا همیشه سبز است. همچنین، زمان گل‌دهی، محل تشکیل میوه و حساسیت گونه به زمان هرس را مشخص کنید. برای درختان گردو، سیب، سرو، گیلاس و … نباید الگوی واحدی را اجرا کنید.

مرحله سوم: ابزار مناسب را انتخاب کنید

تیغه ابزار باید تیز و سالم باشد. قیچی باغبانی کوچک برای برش شاخه ضخیم مناسب نیست. اگر شاخه بیمار هرس می‌کنید، به پاک‌سازی و ضد عفونی ‌کردن ابزار توجه کنید.

مرحله چهارم: از شاخه‌های خشک، شکسته و بیمار شروع کنید

با حذف و برش این نوع شاخه‌ها گاهی بدون هیچ برش اضافه‌ای، بیشتر مشکلات تاج حل می‌شود. برای هرس شاخه‌های بیمار، محل برش باید تا بافت سالم ادامه پیدا کند.

مرحله پنجم: شاخه‌های متقاطع و مزاحم را بررسی کنید

اگر دو شاخه روی هم ساییده می‌شوند، یکی از آن‌ها باید حذف شود. شاخه‌ای را حفظ کنید که سلامت بیشتر، زاویه اتصال مناسب‌تر و هماهنگی بیشتری با تاج دارد. پاجوش‌های اضافی، نرک‌های مزاحم و شاخه‌های رو به داخل را هم بررسی کنید.

مرحله ششم: محل برش را درست انتخاب کنید

به یقه شاخه توجه کنید. برش کامل شاخه را صاف و چسبیده به تنه نزنید. برش مناسب و بیرون از یقه شاخه، به درخت کمک می‌کند تا محل زخم را بهتر محصور کند.

مرحله هفتم: شاخه‌های سنگین را با روش سه‌برشی (Three-Cut Method) ببرید

شاخه سنگین را با یک برش از بالا نبرید؛ چون وزن آن قبل از کامل‌شدن برش، پوست تنه را پاره می‌کند. در قدم اول، کمی دورتر از محل اتصال، برش کم‌عمقی را از زیر شاخه ایجاد کنید. بعد از آن، چند سانتی‌متر بیرون‌تر از بالا را ببرید تا وزن اصلی جدا شود. نهایتاً قسمت باقی‌مانده را در محل مناسب و نزدیک یقه شاخه ببرید.

مرحله هشتم: تاج را به‌صورت متعادل اصلاح کنید

تاج را به‌روشی اصلاح کنید که تراکم و وزن شاخه‌ها در تمام جهات تاج متعادل باشد. شاخه‌های اضافی، متقاطع و نامتوازن را باید به‌صورت انتخابی حذف کنید تا نور و جریان هوا به بخش‌های مختلف تاج برسد. به این ترتیب، ساختار طبیعی درخت حفظ می‌شود.

مرحله نهم: زیاده‌روی نکنید

شدت هرس باید متناسب با وضعیت درخت، سن و گونه آن تعیین شود. درختان ضعیف، جوان، آسیب‌دیده یا پیر تحمل کمتری برای هرس سنگین دارد. بهتر است هرس‌های بزرگ را در چند فصل انجام دهید.

مرحله دهم: درخت را از دور بررسی کنید

بعد از برش‌های اصلی، کمی صبر کنید و از چند زاویه به تاج نگاه کنید. هرس غیر حرفه‌ای به این دلیل اتفاق می‌افتد که افراد نمی‌دانند چه موقع باید کار را متوقف کنند.

ابزارهای مورد نیاز برای هرس درختان

انتخاب ابزار مناسبِ هرس به قطر شاخه، ارتفاع تاج، ارتفاع محل کار و نوع هرس وابسته است. ابزار نامتناسب کار را سخت‌تر می‌کند و روی کیفیت هرس تأثیر منفی می‌گذارد.

قیچی هرس دستی

مدل‌های Bypass قیچی باغبانی معمولاً برش تمیزتری روی بافت زنده شاخه‌ها و ساقه‌های ظریف ایجاد می‌کنند. کاربرد این قیچی‌ها شامل موارد زیر می‌شود: حذف شاخه‌های باریک، پاجوش و نرک، هرس شاخه‌های میوه، فرم‌دهی جزئی و بریدن نزدیک جوان.

مدل‌های قیچی باغبانی رونیکس در یک نگاه

قیچی شاخه‌زن دسته‌بلند یا  Lopper

دسته‌های بلندتر این قیچی‌های باغبانی، اهرم قوی‌تری ایجاد می‌کنند و برای شاخه‌های بلند مناسب هستند.

قیچی شاخه‌زن RH-3115 رونیکس

اره هرس

برای شاخه‌های قطور از اره هرس استفاده کنید. دندانه‌های اره هرس برای برش چوب مناسب هستند و مدل‌های خمیده کنترل بهتری را در فضای میان شاخه‌ها ایجاد می‌کنند. پیشنهاد می‌کنیم به صفحه اره‌های باغبانی رونیکس نیز نگاهی بیندازید.

اره شاخه‌زن شارژی

اره شاخه‌زن شارژی برای برش و هرس شاخه‌های مرتفعی که از سطح زمین در دسترس نیستند، بهترین انتخاب است. با این اره نیازی نیست از نردبان استفاده کنید. البته یادتان باشد که مسیر سقوط شاخه، محل ایستادن و فضای زیر شاخه را قبل از برش بررسی کنید.

اره زنجیری

اره زنجیری بنزینی، برقی یا شارژی برای برش شاخه‌های قطور و عملیات هرس سنگین انتخابی کاربردی است.

قیچی شمشادزن

قیچی شمشادزن برای فرم‌دهی یکنواخت پرچین‌ها و ایجاد فرم‌های هندسی مناسب است نه بهبود ساختار شاخه‌های اصلی درخت. استفاده از این ابزار برای یک‌دست‌کردن تاج یک درخت می‌تواند ساختار طبیعی آن را به هم بزند.

تجهیزات ایمنی

این نکته را فراموش نکنید: اول ایمنی، بعد کار! در صورت لزوم از دستکش، عینک ایمنی، کفش کار مناسب، کلاه ایمنی برای کار زیر شاخه، محافظ گوش هنگام استفاده از ابزار پرصدا و تجهیزات تخصصی ایمنی استفاده کنید.

آشنایی با تجهیزات ایمنی رونیکس

تفاوت هرس درختان میوه با درختان زینتی

شاید در نگاه اول، هرس درختان میوه مثل درخت سیب و هرس درخت زینتی مثل هم به نظر برسد؛ چراکه در هر دو، شاخه حذف می‌شود. اما این دو با هم تفاوت دراند. به جدول زیر توجه کنید:

پارامتر	درختان میوه	درختان زینتی
هدف اصلی	تعادل رشد و باردهی، نوررسانی، کیفیت میوه و دسترسی برای برداشت	سلامت، ایمنی، فرم طبیعی، زیبایی و کنترل فضا
معیار نگهداری شاخه	محل جوانه و چوب بارده اهمیت زیادی دارد	ساختار تاج و فرم گونه اهمیت بیشتری دارد.
زمان هرس	وابسته به گونه، رقم و عادت باردهی	وابسته به گونه، زمان گل‌دهی و نوع رشد
شدت هرس	در بعضی سیستم‌های تولیدی می‌تواند نسبتاً زیاد باشد.	در درخت بالغ معمولاً محافظه‌کارانه‌تر است.
فرم‌دهی	جامی، محور مرکزی، داربستی، اسپالیه و…	فرم طبیعی، سازه‌ای یا فرم خاص منظر
نتیجه	محصول پایدار و باکیفیت همراه با سلامت درخت	تاج سالم، ایمن و متناسب با فضای سبز

همچنین، پیشنهاد می‌کنیم ویدئوی کار با اره زنجیری شاخه زن 8602 رونیکس را تماشا کنید.

چه درختانی را نباید هرس کرد؟

این سوال، درست نیست. حتی درختان حساس هم ممکن است شاخه شکسته، خشک یا خطرناکی داشته باشند و هرس آن‌ها ضروری باشد. سؤال درست این است که چه درختانی را نباید شدید، بی‌دلیل، یا در زمان نامناسب هرس کرد؟ در جدول زیر تلاش کردیم که به این پرسش پاسخ دهیم:

درخت	نکته مهم
درخت تازه‌کاشت	فقط شاخه‌های خشک، شکسته یا بیمار را حذف کنید. فرم‌دهی اصلی را به فصل خواب بعدی موکول کنید
درخت ضعیف یا تحت تنش شدید	از هرس سنگین بپرهیزید. حذف زیاد بافت زنده، ظرفیت فتوسنتز را کاهش می‌دهد
درخت سوزنی‌برگ	بسیاری از مخروطیان یا سوزنی‌برگان از چوب قدیمی و بدون برگ جوانه نمی‌زنند؛ سرخدار استثنا است
درخت گردو	به‌دلیل خروج شیره در درخت گردو، هرس اصلی بهتر است از اواسط تابستان تا اوایل پاییز انجام شود
آلو، گیلاس و برخی درختان میوه	برای کاهش خطر بیماری، هرس را در بهار یا تابستان و هوای خشک انجام دهید. هرس زمستانی را توصیه نمی‌کنیم
درختان بزرگ نزدیک تیر چراغ برق یا سازه‌های حساس	هرس این درختان مستلزم ارزیابی خطر و تجهیزات حرفه‌ای است و باید آن را به متخصص بسپارید

اشتباهات رایج هنگام هرس‌کردن درختان

هرس حرفه‌ای علاوه‌بر انتخاب شاخه مناسب، به زمان، ابزار و محل برش نیز بستگی دارد. شناخت اشتباهات رایج هنگام هرس درخت به شما کمک می‌کند تا از آسیب به درخت و ایجاد هزینه‌های اضافی جلوگیری کنید.

اشتباه	نکته مهم
بریدن بدون هدف	برای حذف هر شاخه باید دلیل مشخصی داشته باشید
سرزنی  (Topping)	قطع سرشاخه‌ها در ارتفاع یکسان، فرم درخت را تخریب و شاخه‌های ضعیف ایجاد می‌کند
برش چسبیده به تنه	یقه شاخه را حفظ کنید؛ برش چسبیده به تنه می‌تواند به بافت‌های مهم درخت آسیب بزند
هرس بیش از اندازه	هرس شدید می‌تواند تاج را کم‌پشت و رشد جبرانی ایجاد کند
زمان‌بندی یکسان برای همه گونه‌ها	زمان مناسب هرس به گونه، زمان گل‌دهی و شرایط درخت وابسته است
ابزار کند یا نامناسب	ابزار نامناسب و کند، موجب ایجاد برش نامناسب می‌شود
ضدعفونی نکردن ابزار	ابزار آلوده می‌تواند بیماری را از درختی به درخت دیگر منتقل کند
پوشاندن همه زخم‌ها	استفادۀ معمول از رنگ یا چسب زخم معمولاً ضروری نیست و ترمیم را سریع‌تر نمی‌کند
بی‌توجهی به ایمنی	برش و هرس شاخه‌های سنگین، نردبان یا اره زنجیری در ارتفاع باید با رعایت اصول ایمنی انجام شود

زمان دقیق هرس درختان

لازم است زمان دقیق هرس درختان با مرحله رشد تعریف شود. برای مثال، دو شهر در یک روز و ساعت ممکن است دمای متفاوتی داشته باشند و درختان آن‌ها در دو مرحله فنولوژیک متفاوت باشند.

به نکات زیر توجه کنید:

• بیشتر درختان خزان‌کننده: هرس در دوره خواب، ترجیحاً قبل از رشد بهاره؛ روی درخت ضعیف هرس سنگین انجام نشود.
• درخت سیب و گلابی: هرس از زمان ریزش برگ تا پیش از بازشدن جوانه‌ها؛ هرس شدید می‌تواند نرک‌زنی را افزایش دهد.
• درخت انگور: هرس در دوره خواب؛ سیستم هرس شاخه‌ای یا اسپوری باید مشخص باشد.
• درخت انار: زمستان و دوره خواب؛ هرس تابستانه معمولاً محدود انجام شود.
• درخت گردو: هرس مناسب در اواسط تابستان تا اوایل پاییز؛ از هرس شدید و زمان اوج شیره‌دهی پرهیز کنید.
• درخت آلو و گیلاس: در فصل بهار تا تابستان و هوای خشک؛ هرس زمستانه برای کاهش خطر برخی بیماری‌ها مناسب نیست.
• سوزنی‌برگان: هرس سبک در فصل رشد.
• درختان زینتی بهاره: پس از گل‌دهی. هرس پیش از گل‌دهی، گل‌ها را حذف می‌کند.
• شاخه‌های خشک یا شکسته خطرناک: در صورت شناسایی، در بسیاری موارد هر زمان قابل حذف هستند.

بیشتر بخوانید: بهترین سمپاش شارژی دوموتوره باغبانی: معرفی ۷ مارک برتر

بعد از هرس درخت چه باید کرد؟

پس از هرس درختان، با مراقبت درست به ترمیم طبیعی زخم‌ها و حفظ سلامت درخت کمک کنید. در این مرحله، آبیاری، تغذیه، وضعیت برش‌ها و واکنش درخت به هرس را زیر نظر بگیرید. به موارد زیر توجه کنید:

• محل برش‌ها را بررسی کنید: پوست آویزان یا آسیب به یقه شاخه نباید ایجاد شود.
• روی زخم‌ها رنگ نزنید: در بیشتر درختان سالم، محل برش باید تمیز و باز باقی بماند.
• آبیاری متناسب داشته باشید: براساس خشکی خاک و نیاز درخت آبیاری کنید. از آبیاری بیش از حد خودداری کنید.
• بیش از حد کوددهی نکنید: هرس درختان دلیل مناسبی برای مصرف کود زیاد، به‌ویژه کود ازته نیست.
• مالچ‌پاشی اصولی انجام دهید: مالچ به حفظ رطوبت کمک می‌کند؛ اما حواستان باشد که به تنه نچسبد.
• ابزارها را تمیز و سرویس کنید: ابزارها را پاک، خشک و در صورت نیاز تیز و روغن‌کاری کنید. ابزارهای آلوده را هم ضد عفونی کنید.
• به واکنش درخت توجه کنید: خشکیدگی، پوسیدگی، ترشح غیر عادی، آفت، قارچ یا رشد شدید نرک‌ها را بررسی کنید.

در این مقاله از مجله رونیکس، اصول و نکات مهم هرس حرفه‌ای درختان را بررسی کردیم: از انتخاب زمان مناسب و ابزار گرفته تا روش صحیح برش و مراقبت‌های بعد از هرس.
به نظر شما جای کدام نکته در این مقاله خالی است؟ در بخش کامنت‌ها با ما در میان بگذارید.

سوالات متداول

چگونه درخت انگور را هرس کنیم؟
برای هرس انگور، ابتدا سیستم تربیتی تاک و مناسب‌بودن هرس شاخه‌ای یا اسپوری را مشخص کنید. در هرس اسپوری، شاخه‌های یک‌ساله کوتاه می‌شوند. در هرس شاخه‌ای، چند شاخه قوی یک‌ساله برای باردهی باقی می‌ماند. هرس اصلی را در دوره خواب تاک و پیش از بازشدن جوانه‌ها انجام دهید و تعداد جوانه‌ها را با رقم و قدرت بوته تنظیم کنید.

بهترین زمان برای هرس درخت انار چه زمانی است؟
هرس اصلی انار در دوره خواب زمستانی انجام می‌شود و شاخه‌های خشک، بیمار، شکسته، متقاطع، ضعیف و پاجوش‌ها حذف می‌شوند. هرس تابستانه باید محدود باشد؛ زیرا کوتاه‌کردن بی‌هدف شاخه‌ها می‌تواند باردهی را کاهش دهد. در مناطق اقلیمی سرد، هرس را پس از خطر یخبندان شدید و پیش از شروع رشد بهاره انجام دهید.

بهترین زمان هرس درخت سیب چه موقع است؟
برای بیشتر درختان سیب، بهترین هرس در دوره خواب و به‌ویژه اواخر زمستان یا اوایل بهار انجام می‌شود. یعنی زمانی‌که سردترین هوای فصل گذشته ولی جوانه‌ها هنوز وارد رشد فعال نشده‌اند.

بهترین زمان هرس درخت گردو چه زمانی است؟
گردو درخت حساسی به هرس است و در اواخر زمستان و اوایل بهار مستعد خروج زیاد شیره از محل برش. برای هرس درخت گردو در اواسط تابستان تا اوایل پاییز معمولاً بهتر است. همچنین، توصیه می‌کنیم هرس شدید انجام ندهید.